مطالبات کارگری اتباع خارجی | حقوق کارگر خارجی در ترکیه

1. مقدمه

ترکیه در سال‌های اخیر از کشورهای خاورمیانه و همچنین آسیا و آفریقا موج‌های پرشماری از مهاجرت را پذیرفته است.
در این روند، بسیاری از اتباع خارجی به‌صورت قانونی یا بدون مجوز در ترکیه کار می‌کنند.
با پایان دوره کاری، برای بسیاری از خارجی‌ها که دستمزد خود را دریافت نکرده‌اند، یا به‌طور غیرمنصفانه اخراج شده‌اند، یا اضافه‌کاری‌شان پرداخت نشده است، دعاوی مطالبات کارگری مطرح می‌شود.
در این نوشتار، حقوق قانونی کارگران خارجی در ترکیه، مجوزهای کار، اقلام مطالبات و فرایندهای دعوا گام‌به‌گام تشریح شده است.

2. حق کار اتباع خارجی در ترکیه و مبنای قانونی

کار اتباع خارجی در ترکیه در چهارچوب قانون شماره 4817 مربوط به مجوزهای کار اتباع خارجی و قانون شماره 6458 درباره اتباع خارجی و حمایت بین‌المللی (YUKK) تنظیم شده است.
به‌کارگیری یک اتباع خارجی در ترکیه بدون دریافت مجوز کار ممنوع است. بااین‌حال، اگر اشتغال واقعی محقق شده باشد، حقوق ناشی از حقوق کار (دستمزد، اضافه‌کاری، اخطار، مزایای پایان‌کار و …) خودبه‌خود از بین نمی‌رود.

«مطالبات کارگریِ کارگر خارجی که بدون مجوز کار کرده است، تابع حقوق کار ترکیه است. غیرقانونی بودن اشتغال، مانع مطالبه بهای کارِ کارگر نمی‌شود.»

3. مطالبات کارگری که کارگران خارجی می‌توانند درخواست کنند

اتباع خارجیِ شاغل در ترکیه مشمول همان مقررات حقوق کار هستند که شهروندان ترکیه تابع آن‌اند.
قانون کار شماره 4857، قانون تعهدات ترکیه شماره 6098، قانون تأمین اجتماعی و بیمه سلامت عمومی شماره 5510 و مقررات مرتبط، حقوق کارگری اتباع خارجی را تنظیم می‌کنند.
چه مجوز کار موجود باشد یا نباشد، مادام که اشتغال واقعی اثبات شود، می‌توان مطالبات زیر را درخواست کرد.

3.1 مزایای پایان‌کار (Kıdem Tazminatı)

مبنای قانونی: ماده 14 قانون شماره 1475 (این ماده همچنان معتبر است)
کارگر خارجی که حداقل یک سال به‌طور پیوسته در همان محل کار مشغول بوده و قراردادش توسط کارفرما بدون دلیل موجه فسخ شده است، محق به مزایای پایان‌کار خواهد بود.

• مزایای پایان‌کار بر مبنای ۳۰ روز دستمزد ناخالص برای هر سال سابقه محاسبه می‌شود.
• اگر قرارداد مدت‌دار، بدون دلیل موجه پیش از سررسید فسخ شده باشد، محاسبه می‌تواند تا پایان مدت قرارداد انجام شود.
• اگر کارگر به میل خود استعفا دهد، در صورت وجود دلیل موجه (مثلاً عدم پرداخت دستمزد، بدرفتاری، خطرات بهداشتی و …) همچنان می‌تواند مزایای پایان‌کار مطالبه کند.

«حتی اگر کارگر خارجی مجوز کار نداشته باشد، در صورتی که بیش از یک سال واقعاً کار کرده و به‌طور غیرمنصفانه اخراج شده باشد، حق مزایای پایان‌کار برای او به‌وجود می‌آید.»

یادداشت: https://www.avkubrakeles.com/kacak-calisan-yabancilarin-iscilik-alacaklari-turkiyede-yabanci-isci-haklari

3.2 غرامت اخطار (İhbar Tazminatı)

مبنای قانونی: ماده 17 قانون کار شماره 4857
کارفرما مکلف است پیش از فسخ قرارداد، کارگر را با رعایت مهلت‌های قانونی مطّلع کند.
اگر اخطار داده نشود، کارگر خارجی می‌تواند غرامت اخطار مطالبه کند.

مهلت‌های اخطار:

• تا 6 ماه سابقه → 2 هفته
• 6 ماه تا 1.5 سال → 4 هفته
• 1.5 تا 3 سال → 6 هفته
• بیش از 3 سال → 8 هفته

اگر این مدت‌ها پرداخت نشود، کارفرما مکلف به پرداخت غرامت اخطار معادل است.

3.3 دستمزد اضافه‌کاری

مبنای قانونی: ماده 41 قانون کار
کارگران خارجی بابت همه کارهایی که بیش از 45 ساعت در هفته انجام می‌شود، مستحق اضافه‌کاری هستند.

• اضافه‌کاری با نرخ ۵۰٪ بیش از دستمزد ساعتی عادی محاسبه می‌شود.
• شرط «اضافه‌کاری در حقوق ماهانه منظور شده است» طبق رویه دیوان عالی فاقد اعتبار است؛ هرگاه اضافه‌کاری اثبات شود، پرداخت جداگانه لازم است.
• شهادت شهود، کارت‌های ورود و خروج، پیام‌ها و سوابق دیجیتال ساعات کار ادله محسوب می‌شوند.

«اگر کارگر خارجی اضافه‌کاری را با شهادت شهود و مکاتبات ثابت کند، نداشتن مجوز کار حق او برای دریافت این مطالبات را از بین نمی‌برد.»

3.4 دستمزد اعیاد ملی و تعطیلات رسمی (UBGT)

مبنای قانونی: ماده 47 قانون کار
اگر کارگر خارجی در اعیاد ملی و تعطیلات رسمی (مانند 29 اکتبر، 23 آوریل) به کار گمارده شده باشد، مستحق یک روز مزد اضافی است.

• حتی در روزهای تعطیلِ بدون کار نیز پرداخت مزد لازم است.
• در صورت انجام کار در روز تعطیل، باید دستمزد مضاعف (دستمزد عادی روزانه + دستمزد تعطیل) پرداخت شود.
• اگر در روز مرخصی به کار گرفته شود، کارگر می‌تواند مرخصی جبرانی مطالبه کند.

3.5 عوض مرخصی سالانه با حقوق

مبنای قانونی: مواد 53 تا 60 قانون کار
هر کارگری — چه ترک و چه خارجی — پس از تکمیل یک سال کار، حق مرخصی سالانه با حقوق کسب می‌کند.
این حق در طول اشتغال قابل تبدیل به پول نیست؛ اما در هنگام خاتمه قرارداد، مرخصی‌های استفاده‌نشده باید به‌صورت نقدی پرداخت شوند.

محاسبه بر حسب سابقه:

• 1 تا 5 سال → 14 روز
• 5 تا 15 سال → 20 روز
• بیش از 15 سال → 26 روز

3.6 مطالبات دستمزد / حقوق

مبنای قانونی: ماده 32 قانون کار
دستمزد عوض کار است و همین حمایت نسبت به کارگران خارجی نیز اعمال می‌شود.
کارفرما مکلف است دستمزد را حداکثر هر یک ماه یک‌بار بپردازد.
اگر پرداخت نشود، کارگر می‌تواند:

• قرارداد را به‌علت وجود دلیل موجه فسخ کند؛ و
• بابت تأخیر، بیشترین نرخ بهره بانکی اعمال‌شده بر سپرده‌ها را مطالبه نماید.

حتی برای کار غیرقانونی، دستمزدهای پرداخت‌نشده قابل مطالبه است؛ زیرا اصل دارا شدن بلاسبب اجازه بهره‌برداری کارفرما از کارِ بدون‌اجرت را نمی‌دهد.

3.7 دستمزد تعطیلی هفتگی

مبنای قانونی: ماده 46 قانون کار
کارگر خارجی حق دارد در هر هفته یک روز (24 ساعت) استراحت پیوسته داشته باشد.
اگر کارفرما او را در این روز به کار بگیرد، باید یک روز مزد اضافی بپردازد.

مثال: اگر کارگر روز یکشنبه کار کند، مستحق یک روز دستمزد اضافی است.

3.8 حق اقامه دعوای اعاده به کار (امنیت شغلی)

مبنای قانونی: مواد 18 تا 21 قانون کار
کارگران خارجی نیز می‌توانند در چهارچوب مقررات امنیت شغلی، دعوی اعاده به کار طرح کنند.

شرایط:

• محل کار باید حداقل 30 کارگر داشته باشد؛
• کارگر باید حداقل 6 ماه سابقه داشته باشد؛
• فسخ باید بدون دلیل موجه (مثلاً فسخ سلیقه‌ای) انجام شده باشد.

اگر دادگاه فسخ را بی‌اعتبار اعلام کند، کارفرما باید:

• کارگر را به کار بازگرداند؛ یا
• در صورت عدم اعاده، غرامتی بین 4 تا 8 ماه حقوق بپردازد.

اگر کارگر خارجی دیپورت شده باشد، وکیل او می‌تواند با وکالت‌نامه، دعوی اعاده به کار را در ترکیه پیگیری کند.

3.9 سایر انواع مطالبات

• عوض غذا، ایاب‌وذهاب، پاداش و فوق‌العاده (در صورت پیش‌بینی در قرارداد یا وجود عرف)
• کسری حق بیمه‌های تأمین اجتماعی و دوره‌های اعلام‌نشده
• حقوق مدت باقی‌مانده در قراردادهای مدت‌دار
• اضافه‌کاری‌های خارج از قرارداد یا اختلاف شیفت

3.10 جدول خلاصه – اقلام مطالبات کارگران خارجی

نوع مطالبه	ماده قانونی	شرط	مرور زمان	توضیح
مزایای پایان‌کار	1475/14	1 سال سابقه + فسخ ناموجه	10 سال	30 روز مزد ناخالص به‌ازای هر سال
غرامت اخطار	4857/17	فسخ بدون اخطار	10 سال	2 تا 8 هفته مزد بر حسب سابقه
اضافه‌کاری	4857/41	بیش از 45 ساعت در هفته	5 سال	50٪ اضافه
اعیاد و تعطیلات (UBGT)	4857/47	کار در تعطیل	5 سال	یک روز مزد اضافی
مرخصی سالانه	4857/53	تکمیل یک سال	5 سال	پرداخت مرخصی‌های استفاده‌نشده
دستمزد	4857/32	حقوق پرداخت‌نشده	5 سال	با بهره
تعطیلی هفتگی	4857/46	کار 7 روزه پیوسته	5 سال	یک روز مزد اضافی
اعاده به کار	4857/18	6 ماه + 30 کارگر	1 ماه (پس از ابلاغ فسخ)	حق طرح دعوا در فسخ ناموجه

4. فرایند دعوا برای اتباع خارجی دارای مجوز کار

برای اتباع خارجیِ دارای مجوز کار، فرایند عیناً همانند کارگران ترک است:

1. ثبت درخواست میانجی‌گری اجباری (طبق ماده 3 قانون شماره 7036).
2. در صورت عدم سازش، طرح دعوا در دادگاه کار صالح.
3. دعوا در محل انجام واقعی کار اقامه می‌شود.
4. ادله: قرارداد کار، فیش حقوقی، سوابق بانکی، شهادت شهود و …

5. حقوق کارگران خارجیِ فاقد مجوز (اشتغال غیرقانونی)

وضعیت اتباع خارجیِ فاقد مجوز کار نیازمند ارزیابی ویژه است.
با وجود غیرقانونی بودن رابطه، اگر اشتغال واقعی اثبات شود، امکان مطالبه بخشی از حقوق کارگری وجود دارد.
اما در این صورت، هم کارفرما و هم کارگر با جریمه‌های اداری (مطابق ماده 21 قانون شماره 4817) مواجه می‌شوند.

مقاله ما در این باره:  https://www.avkubrakeles.com/kacak-calisan-yabancilarin-iscilik-alacaklari-turkiyede-yabanci-isci-haklari

6. ادله و شیوه‌های اثبات

از آنجا که کارگران خارجی غالباً بدون ثبت در SGK (تأمین اجتماعی) یا بدون قرارداد کتبی به کار گرفته می‌شوند، شهادت شهود اهمیت بسیاری دارد.
همچنین موارد زیر قابل استناد است:

• مکاتبات واتس‌اپ
• عکس و فیلم دوربین
• حواله‌های بانکی
• سوابق ورود و خروج محل کار
• تاریخ‌های ورود و خروج درج‌شده در گذرنامه

7. میانجی‌گری و فرایند دعوا

• میانجی‌گری قبل از طرح دعوا الزامی است.
• در صورت عدم توافق، باید ظرف دو هفته پس از پایان میانجی‌گری طرح دعوا شود.
• دعاوی معمولاً 8 تا 18 ماه به طول می‌انجامند.
• مرور زمان: 5 سال (دستمزد، اضافه‌کاری، تعطیلات) / 10 سال (پایان‌کار، اخطار).
• مهم: بی‌اعتنایی به مواعد یا از بین رفتن ادله می‌تواند دعوا را بی‌فایده کند.

8. مسئولیت اداری کارفرما

کارفرمایی که کارگر خارجی را بدون مجوز به کار بگیرد:

• بابت هر کارگر خارجی مشمول جریمه اداری است (حدود 44,000 لیر ترکیه برای هر نفر از سال 2025).
• علاوه بر این، ممکن است مجازات‌های SGK به دلیل تخلفات تأمین اجتماعی اعمال شود.
• همچنین خطر گزارش به MASAK (واحد جرایم مالی) و بازرسی‌های مالیاتی نیز وجود دارد.

سؤالات متداول – مطالبات کارگری اتباع خارجی

1- آیا کارگران خارجی شاغل در ترکیه می‌توانند مطالبات کارگری خود را درخواست کنند؟
بله. همه اتباع خارجی که در ترکیه واقعاً کار کرده‌اند مشمول قانون کار ترکیه هستند.
چه مجوز کار داشته باشند چه نداشته باشند، هرگاه اشتغال واقعی ثابت شود، می‌توانند دستمزد، اضافه‌کاری، مرخصی و سایر حقوق را از کارفرما مطالبه کنند. با این حال، اختلاف نظرهایی میان محاکم وجود دارد. برای حقوق اتباع خارجیِ فاقد مجوز لطفاً به مقاله ما مراجعه کنید.

https://www.avkubrakeles.com/kacak-calisan-yabancilarin-iscilik-alacaklari-turkiyede-yabanci-isci-haklari

2- آیا کارگر خارجیِ فاقد مجوز (اشتغال غیرقانونی) می‌تواند دعوا طرح کند؟
بله، اما با تفاوت‌هایی مهم:
اتباع فاقد مجوز نمی‌توانند مستقیماً بر مبنای یک قرارداد کار معتبر، مزایای پایان‌کار و غرامت اخطار مطالبه کنند.
بااین‌حال، طبق رویه دیوان عالی مبتنی بر اصل انصاف، هرگاه اشتغال واقعی ثابت شود، می‌توان دستمزد، اضافه‌کاری، عیدی و گاه «غرامت‌های مشابه پایان‌کار» را به استناد انصاف مطالبه کرد.
بنابراین ارزش کار حتی بدون مجوز نیز محفوظ است، هرچند ممکن است دیدگاه محاکم متفاوت باشد.

3- آیا کارفرمایی که اتباع خارجی را بدون مجوز به کار می‌گیرد مجازات می‌شود؟
بله. طبق ماده 23 قانون نیروی کار بین‌المللی شماره 6735، برای هر کارگر خارجی جریمه اعمال می‌شود.
برای سال 2025 این جریمه تقریباً 44,000 لیر ترکیه برای هر نفر است.
همچنین ممکن است مجازات‌های SGK و جرایم مالیاتی به‌دلیل اشتغال ثبت‌نشده اعمال شود.

4- اگر کارگر خارجی دیپورت شود (deport)، می‌تواند در ترکیه دعوا مطرح کند؟
بله. حتی اگر از ترکیه خارج شده یا دیپورت شده باشد، می‌تواند با اعطای وکالت‌نامه رسمی و ممهور به آپوستیل به وکیل، در ترکیه دعوا طرح کند.
ترجمه و مهر آپوستیل به سند اعتبار بین‌المللی می‌بخشد.

5- کارگر خارجی چه مطالباتی می‌تواند مطرح کند؟

• دستمزد پرداخت‌نشده
• اضافه‌کاری
• عیدی و تعطیلات رسمی
• تعطیلی هفتگی
• عوض مرخصی سالانه استفاده‌نشده
• مزایای پایان‌کار و غرامت اخطار (در صورت وجود مجوز کار)
• فوق‌العاده‌ها، پاداش‌ها، عوض غذا و ایاب‌وذهاب
• اعاده به کار یا غرامت در صورت اخراج غیرمنصفانه

6- اگر کارفرما بگوید «مجوز نداری، نمی‌پردازم» چه می‌شود؟
این دفاع از نظر حقوقی پذیرفته نیست.
طبق رویه دیوان عالی، فقدان مجوز کار، حق کارگر برای دریافت مزد را زایل نمی‌کند.
دادگاه‌ها برای محاسبه مطالبات، مدت اشتغال واقعی را ملاک قرار می‌دهند.
بااین‌حال، نکات مهمی وجود دارد که باید با کمک وکیل متخصص در حقوق کار و اتباع خارجی بررسی شود.

7- دعوا در کدام دادگاه طرح می‌شود؟
دادگاه صالح، دادگاه کار در محل انجام واقعی کار است.
اگر کارگر در ترکیه نباشد، وکیل او می‌تواند به وکالت از وی دعوا را طرح و پیگیری کند.

8- آیا میانجی‌گری پیش از طرح دعوای کارگری اجباری است؟
بله.
طبق قانون شماره 7036، میانجی‌گری اجباری در کلیه اختلافات کار و مطالبات غرامتی جاری است.
در صورت عدم سازش، گزارش نهایی میانجی مبنای ارجاع دعوا به دادگاه است.

9- آیا کارگر خارجی باید شخصاً در میانجی‌گری شرکت کند؟
خیر.
کارگر خارجی می‌تواند وکیلی را برای شرکت در جلسات میانجی‌گری — چه در ترکیه و چه از خارج — مأمور کند.
میانجی‌گری آنلاین از طریق سامانه UYAP نیز ممکن است.

10- در دعوای کارگری اتباع خارجی چه ادله‌ای استفاده می‌شود؟

• شهادت شهود (به‌ویژه همکاران)
• سوابق بانکی و رسیدهای پرداخت
• مکاتبات واتس‌اپ / ایمیل
• تصاویر یا فیلم‌های دوربین
• سوابق ورود و خروج محل کار
• مهرهای ورود و خروج گذرنامه (نشان‌دهنده دوره اشتغال)

این ادله برای اثبات اشتغال واقعی اهمیت کلیدی دارند.

11- مرور زمان در دعاوی مطالبات کارگری چقدر است؟

• دستمزد، اضافه‌کاری، عیدی و تعطیلات → 5 سال
• مزایای پایان‌کار و غرامت اخطار → 10 سال
• دعوی اعاده به کار → 1 ماه از تاریخ ابلاغ فسخ

12- آیا دعوی اعاده به کار شامل اتباع خارجی هم می‌شود؟
بله.
اگر کارگر خارجی حداقل 6 ماه سابقه داشته باشد و کارفرما 30 کارگر یا بیشتر داشته باشد،
می‌تواند در صورت فسخ غیرموجه، دعوی اعاده به کار طرح کند.
در صورت عدم اعاده، غرامتی بین 4 تا 8 ماه حقوق پرداخت می‌شود.

13- اگر حقوق نقدی پرداخت شود (بدون سابقه بانکی)، اثبات چگونه است؟
حتی بدون فیش حقوقی یا انتقال بانکی، شهادت شهود،
مکاتبات مکتوب، پیام‌های واتس‌اپ و حتی عکس‌ها قابل استناد است.
در رویه دیوان عالی، اثبات اشتغال واقعی از طریق شهود به‌وفور پذیرفته می‌شود.
حفظ اعتبار و نگهداری ادله بسیار مهم است.

14- اگر حق بیمه‌های SGK پرداخت نشده باشد چه باید کرد؟
کارگر می‌تواند علیه کارفرما و SGK، دعوی «تثبیت سابقه خدمت» (Hizmet Tespiti) طرح کند.
اگر دادگاه اشتغال واقعی را احراز کند، SGK را ملزم می‌کند دوره‌های اعلام‌نشده را ثبت نماید.
این امر به‌ویژه در اشتغال غیرقانونی بلندمدت اهمیت دارد.

15- آیا می‌توان حق بیمه‌های پرداخت‌نشده را به‌صورت معوق پرداخت کرد؟
بله، با حکم دادگاه.
در صورت اثبات اشتغال واقعی، دادگاه‌ها کارفرما را ملزم می‌کنند حق بیمه‌های SGK را به‌صورت معوق بپردازد.

16- اگر کارگر خارجی دچار حادثه کار شود، حق مطالبه دارد؟
بله.
حتی بدون مجوز کار، اگر در حادثه کار تقصیر کارفرما محرز شود،
کارگر می‌تواند غرامت خسارت مطالبه کند.
همچنین SGK می‌تواند علیه کارفرما دعوی رجوع اقامه نماید.

17- معمولاً دعوی مطالبات کارگری چه مدت طول می‌کشد؟
با احتساب میانجی‌گری، فرایند معمولاً 8 تا 18 ماه به‌طول می‌انجامد.
بااین‌حال، مدت زمان بسته به ادله، گزارش کارشناسی و تراکم کار دادگاه متفاوت است.

18- اگر کارفرما از ترکیه خارج شد یا شرکت تعطیل شد چه باید کرد؟
اگر کارفرما در ترکیه دارایی، حساب بانکی یا ملک داشته باشد،
رأی دادگاه از طریق اجرای احکام قابل وصول است.
اگر شرکت منحل شده باشد، می‌توان در چهارچوب مسئولیت تضامنی به شرکا/مسئولان رجوع کرد. اما اگر شرکت کاملاً ورشکسته باشد ممکن است وصول ممکن نشود. بنابراین اقدام بدون تأخیر برای افزایش شانس وصول بسیار مهم است.

19- پس از اخراج، غیر از مزایای پایان‌کار و اخطار، حقوق دیگری هم وجود دارد؟
بله.
علاوه بر این مزایا، کارگر خارجی می‌تواند برای مقرری بیمه بیکاری،
اعاده به کار، تکمیل کسری حق بیمه‌ها اقدام کند،
و شکایات اداری نزد وزارت کار یا ریاست مدیریت مهاجرت مطرح نماید.

20- آیا همکاری با وکیل در این نوع دعاوی الزامی است؟
خیر، الزامی نیست اما اکیداً توصیه می‌شود.
به‌دلیل پیچیدگی‌های ترجمه، وکالت، آپوستیل و تشریفات دادرسی،
بهتر است فرایند با وکیل متخصص در حقوق کار و حقوق اتباع خارجی پیش برود تا سرعت و حمایت حقوقی بیشتری حاصل شود.